Ogólna socjologia cz. 13

Z tego, co poprzednio powiedziałem, widzimy dostatecznie, jak ważne znaczenie w życiu społeczeństwa ma środowisko psychiczne, w którym ono się znajduje. Środowisko to jest wytworem dziejowym nie tylko tego społeczeństwa, które w bezpośrednim znajduje się stosunku z nim, ale jest nadto w znacznej części dziedzictwem, przez poprzednie społeczeństwa przekazanym i w pewnej mierze dorobkiem innych współczesnych społeczeństw, zwłaszcza, jeżeli te stoją wyżej pod względem rozwoju cywilizacyjnego. Jeżyk, przysłowia, podania, pieśni, wierzenia religijne, obyczaje, literatura, nauka, sztuki piękne i użyteczne, arcydzieła myśli i pracy, przykłady bohaterstwa, poświęcenia, wytrwałości, życia zjednywającego cześć powszechną, ideały, wzbudzające zapał itd., wszystko to składa się na wytworzenie środowiska psychicznego.

Historia, opowiadająca o powstawaniu, powiększaniu się lub zmniejszaniu, doskonaleniu się lub chyleniu ku upadkowi, wreszcie rozpadaniu się państw, daje liczne dowody, jak ważnym jest środowisko polityczne. Sąsiedztwo Mongołów i Tatarów i podbicie przez nich Rusi wschodniej przyczyniło się najwięcej do ukształtowania caratu despotycznego w Rosji. Groźba najazdów niemieckich zbliżyła Polskę i Litwrę, czyli raczej Ruś zachodnią, a znowu wpływ tej ostatniej na ukształtowanie się poddaństwa w Polsce nie zaprzeczenie był wielki.