Ogólna socjologia cz. 16

Działanie onych samoistne poświadcza się i w tym, że przeniesione ze społeczeństw, w których były wytworem ich postępowego rozwoju, do społeczeństw, które stały na niższych szczeblach drabiny rozwojowej, okazywały się ważnym bodźcem, przyspieszającym udoskonalenie się form życiowych w jednym kierunku. Rozwój życia politycznego staje sic nawet kierowniczym w innych onego dziedzinach. Powstrzymanie tego rozwoju nie tylko wpływa na osłabienie czynności duchowej, ale nawet szkodliwie oddziaływa na czynność materialną. Bardzo , nauczający przykład w tym względzie przedstawiają Włochy, które w rozwoju ekonomicznym przodowały całej Europie; od czasu jednak ujarzmienia ich przez Hiszpanów aż do panowania napoleońskiego wstrzymane w swym rozwoju politycznym, upadły także materialnie i pod względem ekonomicznym pozostały daleko w tyle poza wielu innymi narodami, i dzisiaj jeszcze, jakkolwiek po zjednoczeniu się w państwo niepodległe szybkim posuwają się krokiem, noszą jednak widoczne ślady kilkowiekowego rozstroju.